Paweł Kowalewski

Biografia

Paweł Kowalewski (ur. 1958 w Warszawie)

 

W latach 1978-1983 studiował na Wydziale Malarstwa w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, gdzie uzyskał dyplom z wyróżnieniem w pracowni Stefana Gierowskiego. Od 1985 jest wykładowcą na Wydziale Wzornictwa warszawskiej ASP, obecnie ze stopniem doktora habilitowanego.  Był założycielem Gruppy, najsławniejszej polskiej formacji artystycznej lat 80’, którą stworzył razem z Ryszardem Grzybem, Jarosławem Modzelewskim, Włodzimierzem Pawlakiem, Markiem Sobczykiem i Ryszardem Woźniakiem. Działania Gruppy można opisać jako bunt wobec akademizmu i postaw postawangardowych w sztuce, a także protest przeciw cenzurze i represjom ze strony władz komunistycznych podczas stanu wojennego, wprowadzonego w 1981 roku na terenie całej Polskiej.
Rzeczywistość tamtego trudnego momentu czasów PRL’u, Kowalewski odczuwał jako absurd i groteskę. W latach 1984-1989 w ramach efemerycznego pisma Gruppy „Oj dobrze już“, gdzie zamieszczano wiersze, wypowiedzi, komentarze, szkice i rysunki, pisywał prześmiewcze teksty m.in. pod pseudonimem wyimaginowanej amerykańskiej dziennikarki Sharm Yarn. Chciał w ten sposób ukazać niepewność polskiej krytyki artystycznej, skomentować pomijanie unikatowości zjawisk, które miały miejsce w Polsce w tamtym czasie oraz ośmieszyć próby wyznaczania kierunku kultury podług odgórnych paradygmatów politycznych.

Twórczość

Postawa twórcza Kowalewskiego wywodzi się z tradycji postkonceptualnej, której idee artysta wplatał w swoje realizacje w postaci słownych komentarzy i rozbudowanych, poetyckich tytułów prac umieszczanych na materiałowych szarfach. Razem z członkami Gruppy organizował radykalne akcje wspólnego malowania i recitale oparte na poetyce absurdu m.in. w kultowej pracowni Dziekanka na warszawskiej ASP (np. recital w 1987 r. pt. „Chłodny jeleń w powidle” o Leninie w Poroninie). Sztukę Kowalewskiego określić można jako ekspresyjną, autobiograficzną, czerpiącą z osobistego doświadczenia i kontekstu literackiego. Artysta kształtował własny język wypowiedzi. Ważniejszy od formy czy medium był dla niego przekaz. Wspominając tamten czas mówi: „Bez słowa nie istnieliśmy”.
W Polsce lat 80’ nastąpiło charakterystyczne skrzyżowanie procesów społecznych i artystycznych, które było dokonywaną przez artystów jako badaczy tamtejszej rzeczywistości, rewizją wartości moralnych i światopoglądowych. Twórczość Kowalewskiego i Gruppy powstawała równolegle, a może nawet była wcześniejszą, wobec niektórych nurtów w sztuce niemieckiej, takich jak Neue Wilde. Bunt i poszukiwanie tożsamości determinowały wówczas postawy twórców obu krajów.

Koncepcja sztuki osobistej

Od pierwszych lat swojej kariery artystycznej Paweł Kowalewski rozwijał koncepcję „sztuki osobistej, czyli prywatnej”. Jego inspiracje pozostawały w silnym połączeniu z życiem artysty, ale także odnosiły się do problemów, które umieszczają widza w kontekście uniwersalnym. Ta zasadnicza oscylacja pomiędzy doświadczeniem pojedynczości a powszechnością, towarzyszy twórczości Kowalewskiego do dziś i stanowi o jej ciągłym charakterze.
Około 1986 roku powstały pierwsze realizacje rzeźbiarskie Kowalewskiego. Niewielkie obiekty, które artysta zamykał w szklanych gablotach niczym relikwie. „Prawe ucho sługi najwyższego kapłana” czy „Kamień, który stał się chlebem” były krytycznym komentarzem wobec wrogiej estetyki codzienności. W równie ostrym, ekspresyjnym, nonszalanckim tonie Kowalewski tworzył swoje realizacje malarskie, które spotkały się nawet z cenzorską interwencją ze strony Kościoła. Działalność artysty w latach 80’ była traktowana przez władzę totalitarnego państwa jako sztuka wymykająca się oficjalnemu obiegowi. Cykl „Psalmy”, który powstał na fali inspiracji Psalmami Dawida w tłumaczeniu Czesława Miłosza, został subiektywnie posądzony o bluźnierstwo. Każda z prac Kowalewskiego odnosiła się do konkretnych cytatów z Księgi i odzwierciedlała dylematy młodego twórcy: Wyjechać czy zostać w kraju? Gdzie leży racja? Czy istnieje sprawiedliwość…?
Swoistym zwieńczeniem działań tamtego okresu był udział w Documenta 8. w Kassel w 1987 roku, na którym prezentowano prace m.in. Barbary Kruger i Jospeha Beuysa. Kowalewski wraz z Gruppą zorganizowali wówczas akcję wspólnego malowania wielkoformatowego płótna pt. „Kuda Gierman”.

Wybrane prace Kowalewskiego, po licznych wystawach w kraju i za granicą, stały się w późniejszym okresie ikonami sztuki lat 80’, np. „Mon cheri Bolsheviq” (obraz prezentowany m.in. na wystawie w Galerii Tretiakowskiej w Moskwie), rzeźba „Tragiczna nieprzezroczystość konieczności” (hermetycznie zamknięte akwarium z zanurzonym w wodzie kawałkiem wątroby wołowej) czy „Do widzenia moi kochani” (obraz, który znalazł się w kolekcji uznanej krytyczki sztuki Andy Rottenberg).

Czas przełomu

Granicznym momentem w twórczości Kowalewskiego był rok 1989 roku, kiedy artysta wraz z członkami Gruppy zainicjował akcję wspólnego malowania przed stołecznym lokalem wyborczym Solidarności w Warszawie. Realizacja pt. „Głos przyrody na Solidarność” symbolicznie wieńczyła ich grupową karierę. Artyści w latach 80’ zaczynali jako nowicjusze, a kończyli swoją działalność jako klasycy minionej dekady. Dzięki ich licznym dokonaniom na polu sztuki, w 1992 roku w Zachęcie – Narodowej Galerii Sztuki zorganizowano dużą, przekrojową wystawę podsumowującą twórczość Gruppy.

Transformacja systemowa, a także koniec istnienia Gruppy, odcisnęły w twórczości Kowalewskiego zmiany w środkach wyrazu. Na początku lat 90’ zaczął tworzyć płótna analityczne, strukturalne. W pracach malarskich z tego okresu artysta zderzał ze sobą dziewiętnastowieczne wzory tapet z biało czarnymi pasami – sarkastyczną wizją przyszłości. Po prezentacji swojego najnowszego cyklu pt. „Fin de siècle” w warszawskiej galerii Appendix  w 1992 roku, Paweł Kowalewski został przyjęty do stajni francuskiego galernika Isy Brachota, jako jedyny Polak po Romanie Opałce. Jego prace zostały pokazane wówczas w galerii Brachot w Brukseli, równolegle z retrospektywą największej belgijskiej sławy, surrealisty Paula Delvaux.

Wraz z cyklem „Fin de siècle” Kowalewski zakończył pracę z medium malarskim, koncertując się od tego momentu na pracach o charakterze interdyscyplinarnym i performatywnym. Powstają wówczas najbardziej znamienne, zaangażowane społecznie prace artysty.
Zobaczony w Muzeum Apartheidu w Johannesburgu napis „Europeans only” (Tylko dla Europejczyków) zainicjował w 2010 roku serię „Forbidden/NIE WOLNO”, będącą dokumentacją zakazów i nakazów rejestrowanych podczas podróży artysty po całym świecie. Reprodukcje cyklu „NIE WOLNO” w postaci pocztówek pojawiły się przy okazji działań performatywnych Kowalewskiego w trakcie Biennale w Wenecji w 2011 roku. Artysta odwiedzał stoiska z suwenirami i dokładał do turystycznych widokówek swoje kartki z dyrektywami z systemów demokratycznych i totalitarnych.
Projekt „NIE WOLNO” funkcjonował też jako seria lightboxów towarzyszących instalacji pt. „Symulator totalitaryzmu” w galerii Propaganda w 2012 roku. W tej technicznej machinie zbudowanej przez artystę, światy opresji i drastyczne obrazy zbrodni z czasów totalitarnych, zostały równolegle zestawione ze scenami pogodnego, normalnego życia (np. konkurs barmanów we Włoszech, rodzina na spacerze w Mediolanie, koncert muzyki poważnej). Wchodzący do symulatora widz, stawał się uczestnikiem tragicznych zdarzeń, bo i jego zdjęcie, zarejestrowane przed wejściem do kabiny, było losowo umieszczone na klatkach projekcji.
Użyte do produkcji „Symulatora totalitaryzmu” materiały, zapach gumy, śmierdzącej papy i smoły, zaciemnienie oraz izolacja, przenosiły odwiedzających do sytuacji związanych z opresją, po to, aby mogli w samotności sprawdzić swoje reakcje i zachowania podczas symulacji stanu zagrożenia. Jak sam artysta wyjaśnia: „Sztuka musi uwierać, nie może uspakajać, ma mówić o tym, co nierozwiązywalne”.

Nowy początek

Lata dwutysięczne w twórczości Kowalewskiego to zwrot w stronę etosu pamięci oraz osobistego procesu zapominania i wymazywania. W 2015 roku w Tel Awiwie artysta zaprezentował cykl „Moc i Piękno”, w którym skoncentrował się na zagadnieniu pamięci subiektywnej w kontekście doświadczenia zbiorowego. Koncepcja wyrosła z bardzo osobistej historii artysty i stała się pretekstem by opowiedzieć o wyjątkowym pokoleniu kobiet. Seria wielkoformatowych, znikających portretów, przedstawiała tak zwane ‘Polskie Matki’ naznaczone traumą wojny i totalitaryzmów. Dzięki specjalnej technice drukarskiej portrety kobiet z czasem stały się ledwo widoczne, tak samo jak ich obraz zaciera się w naszej pamięci. Kowalewski pracując nad cyklem „Moc i Piękno” prowadził artystyczny dialog z uznanym izraelskim twórcą Danem Reisingerem.

W 2017 roku Paweł Kowalewski miał swoją indywidualną wystawę w prestiżowym Muzeum Jerke – pierwszej zagranicznej instytucji w Niemczech poświęconej głównie polskiej sztuce awangardowej. Na projekt „Zeitgeist” składały się rzeźby oraz najbardziej znaczące obrazy z lat 80’, m.in. „Ja zastrzelony przez Indian”. W ramach wystawy równolegle w kościele św. Piotra w Recklinghausen, prezentowane były wielkoformatowe prace Kowalewskiego, czyli Psalmy Dawida, które do dziś mają charakter uniwersalny. Poruszają bowiem kwestie kształtujące autonomię jednostki wobec sił wyższych.

Kolekcje i wystawy

Dzieła Pawła Kowalewskiego znajdują się w największych muzeach polskich, ale również w paryskim Centre Pompidou oraz wielu krajowych i zagranicznych kolekcjach prywatnych. Jego prace zakupiono m.in. do kolekcji: Muzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Narodowego w Krakowie, Zachęty- Narodowej Galerii Sztuki, Muzeum Jerke, Muzeum Okręgowego w Bydgoszczy, Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, kolekcji Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, a także Fundacji Sztuki Polskiej ING, Fundacji Benettona, Fundacji Egit. W swoich zbiorach prywatnych mają je również: Andrzej Bonarski, Donald Pirie, Cartier, Jan Zylber oraz Paszkowski Estate Norblin.

Prace Pawła Kowalewskiego pokazywane były m.in. w Museum Jerke w Niemczech, Artist’s House w Tel Aviwie, Galerii Tretiakowskiej w Moskwie, Galerii Isy Brachot w Brukseli,  w Dorotheum w Wiedniu, Sotheby’s w Londynie, Zachęcie – Narodowej Galerii Sztuki w Warszawie, Muzeum Historii Fotografii w Krakowie, MOCAKu, warszawskiej galerii Propaganda (dawniej Appendix), a także na targach sztuki w Wiedniu, Brukseli oraz w Sztokholmie.

Artysta brał również udział w ważnych, przekrojowych wystawach podsumowujących okres polskiej transformacji oraz stosunki polityczne Polski do i po 1989 roku: np. „Bananowa Rewolucja”, „Moskwa – Warszawa”, „Irregalia”, „Ojczyzna w sztuce”.

W 1991 roku stworzył własną agencję reklamową Communication Unlimited.

Wystawy

2017

Dlaczego jest raczej nic niż coś, Miejski Ośrodek Sztuki, Gorzów Wielkopolski

Zeitgeist, Museum Jerke, Recklinghausen, Niemcy

Moc i piękno, Muzeum Historii Fotografii, Kraków

2016

NIE WOLNO!, Galeria Gazety Wyborczej, Warszawa

Te rzeczy dziś, Propaganda, Warszawa

2015

Moc i piękno, Artists’ House, Tel Awiw, Izrael

2013

Symulator Totalitaryzmu, MCSW „Elektrownia”, Radom

2012

Symulator Totalitaryzmu, Propaganda, Warszawa

2010

NIE WOLNO!, 2. Mediations Biennale, Poznań

2008

Ja zastrzelony przez Indian po raz drugi, Galeria Appendix2, Warszawa

1993

Stockholm Art Fair, Sztokholm, Szwecja

Brussels Art Fair, Bruksela, Belgia

1992

Malarstwo, Biuro Wystaw Artystycznych, Sandomierz

Galerie Isy Brachot, Bruksela, Belgia

1991-1992

Fin de siècle (Koniec wieku), Galeria Appendix, Warszawa

1991

Obrazy a ready made, Ośrodek Kultury Polskiej, Praga, Czechy

1990

Galerie Ariadne, Wiedeń, Austria

Wszystko i natychmiast, pawilon SARP, Warszawa

1989

Galeria Pawła Sosnowskiego, Warszawa

1987

Teatr Mandala, Kraków

STK, Łódź

Recital, Pracownia Dziekanka, Warszawa

1986

Dzień szatana, Galeria na Ostrowie, Wrocław

1984

Szalony młotek, Pracownia Dziekanka, Warszawa

Zły znak, Mała Galeria ZPAF, Warszawa

Biada, Pracownia A. M. Sobczyków, Warszawa

 

2019

Kolekcje, Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki oraz Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku, Narodowe Forum Muzyki, Wrocław

2018

Miejsce artysty, Galeria Kordegarda Narodowego Centrum Kultury, Warszawa

Ojczyzna w sztuceMOCAK- Muzem Sztuki Współczesnej, Kraków

2017

Dziekanka artystyczna. Fenomen kultury niezależnej 1972–1998 na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie, Galeria Salon Akademii, Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie

2016

Kolekcje, Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, Warszawa

À la Flamande, Propaganda, Warszawa

Viennacontemporary, Marx-Halle, Wiedeń

2014

Między sezonami, Propaganda, Warszawa

2013

Małe jest wielkie, Propaganda, Warszawa

Niebieski najpiękniejszy kolor świata, Propaganda, Warszawa

2012

POKOLENIE ’80 – Polityczny protest? Artystyczna kontestacja. Wystawa sztuki niezależnej tworzonej przez artystów, których artystyczny debiut przypadł na lata 1980-89, Muzeum Okręgowe, Rzeszów

Wystawa okolicznościowa, BWA Galeria Sztuki, Olsztyn

2011

Preview, Propaganda, Warszawa

Wystawa okolicznościowa, Propaganda, Warszawa

THYMOS. Sztuka gniewu 1900-2011, CSW Znaki Czasu, Toruń

Zabawy dużych chłopców, Galeria Appendix2, Warszawa

2010

Pokolenie ’80. Niezależna twórczość młodych w latach 1980-1989, Muzeum Narodowe, Kraków

Osiemnasta. Bitwa, która zmieniła losy świata, Plac Defilad, Warszawa

2009

Like a Rolling Stone 2, Galeria Appendix2, Warszawa

Like a Rolling Stone, Centrum Rzeźby Polskiej, Orońsko

Republika bananowa. Ekspresja lat 80., MODEM Centrum Sztuki Nowoczesnej i Współczesnej Debrecen, Węgry

Republika bananowa. Ekspresja lat 80., Galeria Sztuki Współczesnej, Opole

2008

Republika bananowa. Ekspresja lat 80., Galeria Sztuki BWA – Zamek Książ, Wałbrzych

Republika bananowa. Ekspresja lat 80., Galeria Miejska Arsenał, Poznań

Republika bananowa. Ekspresja lat 80., Muzeum Sztuki Współczesnej, Szczecin

Republika bananowa. Ekspresja lat 80., Galeria Sztuki Wozownia, Toruń

Republika bananowa. Ekspresja lat 80., CSW „Łaźnia”, Gdańsk

2007

Zatrute źródło. Współczesna sztuka polska w pejzażu postromantycznym, Łotewskie Narodowe Muzeum Sztuki, Ryga, Łotwa

Zatrute źródło. Współczesna sztuka polska w pejzażu postromantycznym, Muzeum Narodowe, Szczecin

Obraz życia, Muzeum Początków Państwa Polskiego, Gniezno

Dowcip i władza sądzenia (Asteizm w Polsce), Galeria Miejska Arsenał, Poznań

Dowcip i władza sądzenia (Asteizm w Polsce), CSW Zamek Ujazdowski, Warszawa

2006

W Polsce czyli gdzie?, CSW Zamek Ujazdowski, Warszawa

2004

Powinność i bunt. Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie 1994-2004, Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, Warszawa

Warsaw – Moscow / Moscow – Warsaw 1900-2000, Galeria Tretiakowska, Moskwa, Rosja

Warszawa – Moskwa / Moskwa – Warszawa 1900-2000, Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, Warszawa

2002-2003

Dzieci, artyści, ladacznice i biznesmeni, Galeria Program, Warszawa

2002

Irreligia, Atelier 340 Muzeum, Bruksela, Belgia

2001

Bieg czerwonych ludzi, Galeria Zderzak, Kraków

2000

Polonia Polonia, Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, Warszawa

1993

Konfrontacje artystyczne, Ratusz Staromiejski, Toruń

1991

Cóż po artyście w czasie marnym, Muzeum Narodowe, Kraków

Cóż po artyście w czasie marnym, Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, Warszawa

Szkic do galerii sztuki współczesnej, Muzeum Narodowe, Warszawa

Polski szyk, Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, Warszawa

1990

Kunst des 20 Jahrhunderts aus Mittel und Osteuropa, Dorotheum, Wiedeń, Austria

Salon letni, Muzeum Narodowe, Kraków

Artyści dla Rzeczypospolitej, Galeria Studio, Warszawa

1989

Polak. Niemiec. Rosjanin, Dawne Zakłady Norblina, Warszawa

Uczucia, Galeria Dziekanka, Warszawa

Na obraz i podobieństwo. Nowa ekspresja religijna, Dawne Zakłady Norblina, Warszawa

1988

Bruno Schulz, Pawilon SARP, Warszawa

1987

Co słychać?, Dawne Zakłady Norblina, Warszawa

II Biennale MłodychDroga i Prawda”, Kościół Św. Krzyża, Wrocław

Misterium męki, śmierci i zmartwychwstania Jezusa Chrystusa, Muzeum Archidiecezji Warszawskiej, Warszawa

1986

Świadectwo wspólnoty, Muzeum Archidiecezji Warszawskiej, Warszawa

Polska Pieta, kościoły w Poznaniu i Wrocławiu

Ekspresja lat 80., BWA, Sopot

Zapisy 2, BWA, Lublin

1985

I Biennale Sztuki Nowej, Zielona Góra

Czas smutku, czas nadziei, Kościół Matki Boskiej Bolesnej, Poznań

I Biennale MłodychDroga i Prawda”, Kościół Św. Krzyża, Wrocław

Obecność, Parafia Miłosierdzia Bożego, Warszawa

Przeciw złu, przeciw przemocy, kościoły w Mistrzejowicach, Podkowie Leśnej i Zielonce

Rachunek, Galeria Forma, Warszawa

1984

Chaos, człowiek, absolut, Kościół Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny, Warszawa

 

2017

Gruppa – Mit Solidarności, galeria ESTA, Gliwice

2013

Oj, dobrze już, Propaganda, Warszawa

2012

Cudotwórca i jego pięciu kolegów, galeria Milano, Warszawa

2002

Przyznajemy się do winy, prosimy o wybaczenie, obiecujemy poprawę, Galeria Program, Warszawa

1992

Gruppa 1982-1991, Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, Warszawa

1991

Gruppa – 6 dobrych błędów, Galeria Dziekanka, Warszawa

1989

Woyzeck. (Po co nam Budy? Budy to my mamy u siebie), Teatr Studyjny, Łódź

Lochy Manhattanu, czyli sztuka innych mediów. Wystawa instalacja, Lochy Manhattanu, Łódź

1988

Gruppa – dokumenty, Galeria Pokaz, Warszawa

Ars aura prior, Galeria DESA „Stary Rynek”, Poznań

Katedra Malarstwa, Galeria Dziekanka, Warszawa (V akcja)

Utrudniają zwierzętom wypluwanie wziętych do pyska przedmiotów, Galeria DESA „Nowy Świat”, Warszawa

Artysta w świątyni słów o sztuce, Galeria na Ostrowie, Wrocław

Rysunek na miejscu, Galeria Obraz, Poznań

1987

Kuda Gierman, Gruppenkunstwerke, Kassel, Niemcy

Avanguardia polacca. Esposizione dell’arte indipendente polacca, Centro Direzionale Colleoni, Agrate Brianza, Włochy

Gruppa Gruppen, Galeria Atrium, Sztokholm, Szwecja

1986

Niemrawy młodzian śpiewa, sztywna wiruje dziewa, Pracownia Dziekanka, Warszawa (IV akcja)

Twoim bohaterem hołoto jest nuda przynosząca nieszczęście, Galeria Wielka 19, Poznań

1985

Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, Pracownia Dziekanka, Warszawa (III akcja)

Złoto ekonomii, kadzidło sztuki, gorzka mirra polityki, Parafia Miłosierdzia Bożego, Warszawa

Kto wodzi ten promień wodzący, Galeria Wieża, Warszawa

Rypajamawłoszard Grzykomopasoźniak. Wkład w wykład vel Idź wylicz, Pracownia Dziekanka, Warszawa (II akcja)

Tylko dzisiaj wieczorem kochanie, BWA, Lublin

Jak pomóc Kryszkowskiemu?, Pracownia „Strych”, Łódź

Sztuka podziwu, Galeria SHS, Warszawa

Uchylenie rąbka tajemnicy z tradycyjnego warsztatu malarskiego, Pracownia Dziekanka, Warszawa (I akcja)

1984

Kobieta ucieka z masłem, Pracownia Dziekanka, Warszawa

Matka Premiera, Teatr Kameralny, Warszawa

1983

Las, góra, a nad górą chmura, BWA, Lublin

Las, góra, a nad górą chmura, Pracownia Dziekanka, Warszawa